<\/p>\n
<\/p>\n
In Frankrijk is de la\u00efcit\u00e9, de scheiding van kerk en staat, een peiler van het staatsbestel. Lange tijd was die la\u00efciteit een links begrip, maar vandaag is ze verhuisd naar extreem-rechts. Hoe kan dat? En wat is er tijdens die verhuizing gebeurd?<\/p>\n
De Franse emeritus-hoogleraar Jean Baub\u00e9rot,\u00a0 die een plank boeken heeft geschreven over het onderwerp, vertelt in het onlangs verschenen La la\u00efcit\u00e9 falsifi\u00e9e hoe extreem-rechts zich meester gemaakt heeft van de term en hem handig gebruikt tegen de mensen die hij eigenlijk zou moeten beschermen: de moslims en de migranten uit de islamitische wereld.\u00a0 Ik neem zijn boek en zijn oeuvre hier als uitgangspunt voor een beschouwing over de neola\u00efciteit die Frankrijk verpest, en Belgi\u00eb besmet.<\/p>\n
<\/p>\n
La\u00efciteit voor de vrede<\/h2>\n
<\/p>\n
Wat is dat eigenlijk, die la\u00efciteit? Ze is niet te verwarren met het la\u00efcisme, een levensbeschouwing die niet op godsdienst gebaseerd is en die vaak als humanisme of vrijzinnigheid wordt aangeduid. La\u00efciteit is een juridische regeling voor de relatie tussen de staat en de godsdiensten, of beter de levensbeschouwingen. (Want het la\u00efcisme hoort er ook onder te vallen.)\u00a0 Als zij goed is, beschermt zij de staat tegen inmenging van de levensbeschouwingen en garandeert zij de levensbeschouwingen dat zij zich vrij kunnen ontplooien.<\/p>\n
Er bestaan nogal wat verschillende soorten la\u00efciteit. Vaak wordt verwezen naar de Franse la\u00efciteit als een referentiepunt. Dat is eigenlijk onnauwkeurig, want Frankrijk kent acht (8!) verschillende stelsels om de relatie tussen staat en godsdienst te regelen. Maar met d\u00e9 Franse la\u00efciteit bedoelt men eigenlijk alleen maar het stelsel dat gebaseerd is op een beroemde wet uit 1905 over de scheiding van kerk en staat.<\/p>\n
Die wet (en de wetten die er later op aansloten) is hoogst interessant. Ze kwam er op het ogenblik dat Frankrijk helemaal verscheurd was door de tegenstelling tussen een katholiek kamp en een vrijzinnig-republikeins kamp.\u00a0 Je kon toen spreken van \u2018les deux Frances\u2019,\u00a0 zo diep was de kloof.<\/p>\n
In die situatie van extreme spanning was de wet van 1905 de overgang naar pacificatie. Ik weet het wel, dat woord is vaak een eufemisme voor een meerderheid of een militaire overmacht die de minderheid onderwerpt of rebellen uitroeit, maar zo bedoel ik het niet. Het ging om een re\u00eble ontmijning van de levensbeschouwelijke tegenstellingen. Zoiets kan alleen door compromissen.<\/p>\n
<\/p>\n
La\u00efciteit als compromis<\/h2>\n
<\/p>\n
De wet van 1905 stelt dat de Franse staat geen enkele godsdienst (letterlijk: culte, dus eredienst) erkent, betaalt of subsidieert.\u00a0 Daarmee wordt niet alleen de Katholieke Kerk, maar elke godsdienst of levensbeschouwelijke organisatie, geweerd uit het staatsapparaat. Geen staatsgodsdienst, geen staat die ketters vervolgt, geen staat die zich beroept op God.
\nMaar\u00a0 de wet stelt ook dat de staat wel aalmoezeniers in het leger of in kostscholen e.d. kan bezoldigen,\u00a0 en dat de religieuze goederen die door de Franse Revolutie staatseigendom geworden waren, ter beschikking van religieuze organisaties konden worden gesteld.<\/p>\n
<\/p>\n
La\u00efciteit als vrijheid en verdraagzaamheid<\/h2>\n
<\/p>\n
De Katholieke Kerk, die de wet officieel lange tijd bleef afwijzen, verkreeg in feite een vrijheid die ze sinds eeuwen niet meer had bezeten:\u00a0 de staat zou zich niet meer met kerkelijke benoemingen bemoeien, bisschoppen konden vrij reizen en vergaderen. Wel was ze de monopoliepositie kwijt die ze voor de Franse Revolutie bezeten had. Terecht, want dat monopolie ging ten koste van anderen (protestanten, joden, vrijzinnigen\u2026)<\/p>\n
Bij het tot stand komen van de wet van 1905 waren er ook extreme tendensen aan het werk. Zo werd er bv. voorgesteld om de priesters het dragen van een soutane buiten de eredienst te verbieden. Een soutane op straat zou dus niet mogen. Maar dit soort vestimentaire onverdraagzaamheid werd weggestemd. In het politieke bestel dat op de wet van 1905 gebouwd werd, konden priesters in soutane in het parlement zitten. En leerlingen met een joods keppeltje of een Sikh-tulband in de klassen van het staatsonderwijs.<\/p>\n
<\/p>\n
La\u00efciteit als vrijheid voor de islam<\/h2>\n
<\/p>\n
De la\u00efciteit van 1905 staat natuurlijk haaks op het idee van een islamitische staat, dat hier en daar gekoesterd wordt.\u00a0 De Franse staat staat volgens de wet immers boven de levensbeschouwingen, en is neutraal, of zou dat moeten zijn.<\/p>\n
Wel biedt die gela\u00efciseerde staat in principe alle ruimte aan de levensbeschouwingen. De islam in Frankrijk kon dus gebruik maken van de vrijheid die in de conflicten over het katholicisme aan de godsdiensten was toegekend. Alweer in principe: in de praktijk had het katholicisme bv. een enorme infrastructuur in bruikleen gekregen van de overheid, maar de islam beschikte niet over iets gelijkaardigs, en moest het grotendeels stellen met bescheiden of ge\u00efmproviseerde gebedsruimten.<\/p>\n
<\/p>\n
Van tolerantie naar islamofobie<\/h2>\n
<\/p>\n
Frankrijk heeft een erge traditie van moslimdiscriminatie en van anti-arabisch racisme, dat soms moorddadig werd en tot arabicide leidde. Vanaf het einde van de 20 ste eeuw neemt dat racisme steeds meer de vorm aan van islamofobie, wat versterkt wordt door evenementen als de Rushdie-affaire (1989), de aanslag op de Twin Towers (2001)\u00a0 en de Deense cartoonaffaire (2005).<\/p>\n
Dat leidde ertoe dat de tolerantie waarop de la\u00efciteit van 1905 gebouwd was, ten opzichte van de islam gesloopt werd. Aan de hoofddoekenkwestie is dat af te lezen, met name aan de kronkelige en ridicule wet van 2004 over de religieuze tekens in het staatsonderwijs. Die wet verbood grote tekens als de islamitische hoofddoek, maar liet kleine christelijke kruisjes toe.\u00a0 Een duidelijk op maat gemaakte wet om moslima\u2019s te treffen. Dat ook de joodse keppeltjes en de Sikh-tulbanden, die niet ter discussie gestaan hadden, opeens niet meer konden, was \u2018collateral damage\u2019 van deze aanval op de islam.<\/p>\n
Dat het slecht gesteld was met de neutraliteit van de staat tegenover de godsdiensten was duidelijk. Dat bleek ook nog eens toen president Sarkozy \u2013 hoofd van een levensbeschouwelijk neutrale staat \u2013 begon te emmeren over de christelijke identiteit van Frankrijk, en daardoor het basisprincipe van de la\u00efciteit zelf onderuithaalde: \u2018De la\u00efciteit kan niet de negatie van het verleden zijn. Zij heeft niet de bevoegdheid om Frankrijk van zijn christelijke wortels los te snijden. (\u2026) De wortels uitrukken, dat is de betekenis verliezen, dat is het cement van de nationale identiteit verzwakken (\u2026)\u2019 (Geciteerd in het virtuoze polemische boek van Jean Baub\u00e9rot, La la\u00efcit\u00e9 expliqu\u00e9e \u00e0 M. Sarkozy \u2026 et \u00e0 ceux qui \u00e9crivent ces discours, 2008, p. 178)<\/p>\n
<\/p>\n
Een vreemde bezetter<\/h2>\n
<\/p>\n
Op 10 december 2010 houdt Marine Le Pen een toespraak in Lyon. Zij probeert het leiderschap van het extreem-rechtse Front National te veroveren, maar heeft een serieuze rivaal in de persoon van Bruno Gollnisch. Heel wat aanhangers van het FN vinden haar te soft, wat in het voordeel van Gollnisch speelt. In haar speech probeert zij dat imago te corrigeren en haar concurrent rechts voorbij te steken.<\/p>\n
Zij begint over de moslims die in enkele grote steden op straat bidden, omdat er te weinig gebedsruimte is. (Het al vermelde deficit van de islam vergeleken met het katholicisme dat over een rijke infrastructuur kon beschikken.) Zij vergelijkt de moslims op straat met de buitenlandse bezetter in WOII, en zij suggereert dat een deel van het territorium van de republiek zo onderworpen wordt aan de sharia.<\/p>\n
Links steigert bij dergelijke overtrokken interpretaties, maar Marine Le Pen zegt handig dat ze ook over de bezetting door de Engelsen ten tijde van Jeanne d\u2019Arc had kunnen spreken. Zo handhaaft ze het idee van een vreemde bezetting en plaatst zichzelf in de lijn van een sterke nationalistische heldin uit de Franse geschiedenis. Bovendien zegt zij te strijden voor de la\u00efciteit, iets waar volgens haar veel, heel veel moslims haar in steunen.<\/p>\n
<\/p>\n
La\u00efcit\u00e9 als extreem-rechts kernthema<\/h2>\n
<\/p>\n
Dat is heel slim gedaan, en heel sluw over de contradicties heengegleden. Want Jeanne d\u2019Arc had met la\u00efciteit niets te maken, en de verwijzing naar instemmende moslims moet de kritiek op racisme ontkrachten.\u00a0 Le Pen is niet tegen moslims, alleen tegen de islam op straat, tegen de sharia, tegen moslims die zich niet aanpassen\u2026\u00a0 La\u00efciteit is een grondwaarde van de republiek, en zij eigent die zich toe, stelt zichzelf voor als de grote verdedigster daarvan.<\/p>\n
Het thema van de vreemde bezetting schuift Marine Le Pen gauw weer naar de achtergrond. Het zal voortleven bij organisaties als Riposte La\u00efque, waar men zelfs spreekt over het oprichten van \u2018verzetscellen\u2019 zoals tijdens WO II tegen de Duitsers.\u00a0 Hier komen we griezelig dicht bij de denkwereld van Anders Breivik en de praktijken van de terreurcel NSU in Duitsland.<\/p>\n
Aan het thema van de la\u00efciteit koppelt Marine Le Pen nog een andere centrale waarde van de Franse republiek: het anti-communautarisme.\u00a0 Als iemand nuchter opwerpt dat die biddende moslims op straat het gevolg zijn van een tekort aan gebedsruimte, antwoordt zij dat dat argument communautaristisch is. Versta: de moslims hebben niet meer rechten dan andere burgers. Wat moeten ze dan doen? Le Pen: \u2018Wie geen plaats vindt in de moskee moet thuis bidden!\u2019<\/p>\n
Dat antwoord is strijdig met de la\u00efciteit van 1905, die de vrije uitoefening van de godsdienst garandeert.\u00a0 Maar Le Pen zal daar nog iets belangrijks aan toevoegen: dat de openbare ruimte vrij moet zijn van godsdienst! Ook dat is in tegenspraak met de la\u00efciteit van 1905 die noch religieuze klederdracht noch religieuze manifestaties in het openbaar verbood.<\/p>\n
<\/p>\n
De media bepalen focus en perceptie<\/h2>\n
<\/p>\n
De Franse media werpen zich op de kwestie van de moslims die op straat bidden en plaatsen die in het centrum van de maatschappelijke belangstelling.\u00a0 Marine Le Pen hier, tegenstanders van haar daar, commentaren allerhande. Een marginaal verschijnsel wordt door de media-aandacht opgeblazen tot grote proporties. Marine Le Pen had, waarschijnlijk met zachte overdrijving, gesproken van 10 of 15 plaatsen waar er op straat gebeden werd. (De Conseil fran\u00e7ais du culte musulman (CFCM) sprak van minder dan 10.)<\/p>\n
Maar bij een enqu\u00eate in mei 2011 werd aan een representatieve steekproef van de Franse bevolking gevraagd in hoeveel straten in Frankrijk moslims op straat baden? Het gemiddelde cijfer was 185!\u00a0 Als je dat cijfer opsplitst zie je dat de leeftijdscategorie van 65+ een veel lager gemiddelde heeft, namelijk 74, en het globale gemiddelde naar beneden haalt. Bij de leeftijdsgroep 18-24 denkt men dat er 320 van die straten zijn. De media hebben een fantasma gecre\u00eberd.<\/p>\n
Dat fantasma beperkt zich niet tot de omvang van het bidden op straat, ook het aantal moskee\u00ebn en gebedsruimten wordt een fictie. Uit dezelfde enqu\u00eate blijkt dat het aantal moskee\u00ebn met een minaret gemiddeld op 91 geschat wordt. In werkelijkheid telt Frankrijk zo\u2019n 90 moskee\u00ebn, maar drie kwart daarvan hebben geen minaret.<\/p>\n
Om de zaken in proportie te zien is het nuttig de cijfers over de religieuze gebouwen in Frankrijk even te vergelijken:
\n– islam: 2052 gebouwen (90 moskee\u00ebn, 1962 gebedsruimten; het totaal wordt 2368 als je de overzeese gebieden meerekent)
\n– protestantisme: 3000 gebouwen
\n– katholicisme: 45.000 kerken.<\/p>\n
<\/p>\n
La\u00efciteit als islamofobie<\/h2>\n
<\/p>\n
Marine Le Pen was er virtuoos in geslaagd zich als krachtiger (nog rechtser) dan haar rivaal Gollnisch te profileren en het leiderschap van het Front National in handen te krijgen. En tegelijk had zij zich meester gemaakt van de la\u00efcit\u00e9 als een centrale waarde van de republiek en van centrum-links om daarmee de islam (versta: de migranten) aan te pakken.<\/p>\n
President Sarkozy voelde de dreiging van het FN aan de rechterflank van zijn partij, de Union pour un Mouvement Populaire (UMP). Om te voorkomen dat het FN daar stemmen zou weglokken, wist hij niets beters te bedenken dan de agenda van Marine Le Pen over te nemen.<\/p>\n
Hij sprak over een \u2018islam van Frankrijk\u2019, over imams die Frans moesten leren, kantte zich tegen het bidden op straat en tegen minaretten. De UMP-minister van Binnenlandse Zaken, Claude Gu\u00e9ant vertelde in de media: \u2018Door een ongecontroleerde immigratie hebben de Fransen soms het gevoel niet meer thuis te zijn, of ze hebben het gevoel allerlei praktijken te zien die hen worden opgelegd en die niet overeenkomen met de regels van ons sociaal leven.\u2019 De moslims zijn een groot probleem! Marine Le Pen noemde Gu\u00e9ant ironisch een erelid van het FN.<\/p>\n
Inmiddels is de verkiezingscampagne van Sarkozy in haar anti-immigratiediscours gezakt tot het niveau van banaliteiten als halalvlees en een vrouwenuurtje in de zwembaden: \u2018Sarkozy wil halal vlees en immigratie aanpakken. De Franse president Nicolas Sarkozy heeft zijn verkiezingscampagne vandaag flink naar rechts gestuurd. Hij beloofde zijn aanhang in de stad Bordeaux het aantal immigranten terug te dringen. Daarnaast wil hij duidelijke labels op verpakkingen van halal vlees.\u2019 (Trouw, 3 maart 2012)<\/p>\n
Of hij met deze strategie iets kan redden, is zeer de vraag. In feite wakkert hij de interesse voor de standpunten van het FN aan, en veel kiezers zullen allicht concluderen dat ze dan best voor Marine Le Pen stemmen.<\/p>\n
<\/p>\n
Tegen de mensenrechten<\/h2>\n
<\/p>\n
De islamofobe herformulering van de la\u00efcit\u00e9 is niet alleen het werk van Marine Le Pen. In feite heeft de UMP zelf die voorbereid, en heeft Le Pen er handig gebruik gemaakt.\u00a0 De UMP-partijideoloog Fran\u00e7ois Baroin had in mei 2003 al een rapport gepubliceerd, in opdracht van UMP-premier Raffarin, met als titel \u2018Pour une nouvelle la\u00efcit\u00e9\u2019.<\/p>\n
Dat rapport kwam kort na de presidentsverkiezingen van 2002, toen de vader van Marine Le Pen tot in de tweede ronde geraakte, waar hij het dan moest afleggen tegen Jacques Chirac. Maar de schok van het succes van het FN maakte dat de UMP zich bezon op een tegenstrategie. En het voorstel van Baroin was: het thema van de la\u00efcit\u00e9 claimen en exploiteren. Dat zou niet alleen een goed wapen zijn tegen extreem-rechts, maar ook tegen links, dat traditioneel de la\u00efcit\u00e9 voor zich opeiste.<\/p>\n
En merkwaardig: Baroin schrijft dat \u2018op een zeker punt, la\u00efciteit en mensenrechten niet verenigbaar zijn\u2019.\u00a0 Deze verbijsterende mededeling gaat in tegen de gecanoniseerde traditie van de Franse la\u00efcit\u00e9, een traditie waarin die la\u00efcit\u00e9 gekoppeld is aan de Verklaring van de Rechten van de Mens uit 1789\u2026<\/p>\n
<\/p>\n
Neola\u00efciteit als anti-la\u00efciteit<\/h2>\n
<\/p>\n
Inmiddels is Frankrijk volop in de ban van een neola\u00efciteit die wordt voorgesteld als de respectabele traditie die voortbouwt op de wet van 1905, maar die in feite precies het omgekeerde doet. De neola\u00efciteit buigt de levensbeschouwelijke neutraliteit, het liberalisme, de compromisgerichtheid en het pacificerende van die traditie om tot het discrimineren van de islam t.o.v. het christendom, een repressief optreden tegen de visibiliteit van de islam, het aanwakkeren van afkeer en haat.<\/p>\n
Op die manier wordt ook\u00a0 het officieel altijd afgekeurde \u2018communautarisme\u2019 aangemoedigd.\u00a0 Moslims mogen niet communautaristisch denken. Zij moeten zich aanpassen aan het communautarisme van de autochtone Fransen , het communautarisme van de meerderheid. Maar dat heet dan geen communautarisme, dat heet identiteit.<\/p>\n
Sarkozy en Marine Le Pen wedijveren nu met elkaar om de Franse la\u00efciteit om zeep te helpen en te vervangen door een karikatuur ervan. Naar die karikatuur wordt in Belgi\u00eb graag verwezen als naar het lichtend voorbeeld van de Franse la\u00efcit\u00e9 uit 1905. Maar dat is dus geschiedenisvervalsing. De neola\u00efciteit gebruikt het woord la\u00efciteit als een eufemisme en een legitimatie voor islamofobie, xenofobie en religieuze onverdraagzaamheid.<\/p>\n
In Frankrijk is de la\u00efcit\u00e9, de scheiding van kerk en staat, een peiler van het staatsbestel. Lange tijd was die la\u00efciteit een links begrip, maar vandaag is ze verhuisd naar extreem-rechts. Hoe kan dat? En wat is er tijdens die verhuizing gebeurd? De Franse emeritus-hoogleraar Jean Baub\u00e9rot,\u00a0 die een plank boeken heeft geschreven … Lire la suite<\/a><\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[36,28],"tags":[],"class_list":["post-1327","post","type-post","status-publish","format-standard","hentry","category-europe","category-racismes"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/bruxelles-pantheres.be\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1327","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/bruxelles-pantheres.be\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/bruxelles-pantheres.be\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bruxelles-pantheres.be\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/bruxelles-pantheres.be\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1327"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/bruxelles-pantheres.be\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1327\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1328,"href":"https:\/\/bruxelles-pantheres.be\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/1327\/revisions\/1328"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/bruxelles-pantheres.be\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1327"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/bruxelles-pantheres.be\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=1327"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/bruxelles-pantheres.be\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=1327"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}